على زمانى قمشه اى
94
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
و گر معنىاش بازپرسى ز « لاب » * بود او به گفتار روم آفتاب » پس آنگه مراد از سطرلاب جست * ترازوى خورشيد بايد درست حمزة بن حسن اصفهانى ( سدهء 4 ) در تاريخ اصفهان نيز اسطرلاب را ستارهياب دانسته است . مرحوم غياث الدّين جمشيد كاشانى با توجه به اسطرلابهاى آن زمان وسيلهاى به نام « طبق المناطق » ابداع كرد و در كتابى شامل دو باب دربارهء آن توضيحاتى داد ، باب اوّل در چگونگى ساختمان آن ، و باب دوم در چگونگى استفاده از آن . كاشانى حالت يك صفحه بودن اسطرلاب را تكامل بخشيد و بر آن چند صفحه در نظر گرفت و در هر صفحه مقنطراتى مناسب عرضهاى مختلف در نظر گرفت ازاينرو واژهء طبق المناطق را بر آن انتخاب كرد ، لذا بايد بارى هر منطقه از صفحهاى مخصوص آن منطقه استفاده كرد و صفحات را تغيير داد ، و اگر گزاف نگوييم با پيشرفت زمان و استفاده از وسائل و ابزار الكترونيك رايانهء امروزى همان اسطرلاب و طبق الناطق جمشيد كاشانى است كه با تعويض ديسكت ، هارد ، سىدى و . . . مىتوان برنامهها را تغيير داد ، و شايد فردا همين وسيلهء رايانه كه ديروز طبق المناطق بود به وسيلهاى جديد بدل گردد كه كارايى آن فرامرز تصور امروز ما باشد . بارى با ابداعات و نوآورىهايى كه غياث الدّين در اسطرلاب به وجود آورد بايد گفت : « رنسانس » دوران اسطرلاب بود ، امّا دوستانش با اصرار زياد از او خواستند كه طبق المناطق را به نام خودش بگذارد يعنى جام جم سرانجام نام جام جمشيد را بر آن نهاد و بعد از آن نام جام جمشيدى بر آن شهرت يافت . و اسطرلابى كه در سال 1059 ق ساخته شده تاريخ ساخت آن را با شعر چنين بيان كرده است :